PROJEKTI PËR SHFRYTËZIMIN E TOKAVE BUJQËSORE

Projekti me Nr. Identifikues 05KOS01/06/005

INÇIZIMI FILLESTAR I KOMASACIONIT TË TOKËS FSHATI SHISHMAN

Shkresa Teknike Nr. 7 e ALUP-it

nga

Niels Otto Haldrup dhe Avni Ramadani

Gusht  2006

Inçizimi fillestar i komasacionit të tokës

Hyrje

Fshati Shishman është përzgjedhur si pilot lokacion, sepse i përmbush kriteret e e paraqitura në ToR, përfshirë edhe praninë e projektit për rehabilitimin e ujitjes (KIRP IIb), të cilin e mbështetet  AER-i, aty nuk ka pasur interesim të mëparshëm të fermerëve për komasacion të tokës, e as angazhim nga komuna. 

Pamje e Shishmanit, Gjakova në prapavijë.

Janë vënë kontakte në fshat dhe është bërë një marrëveshje me një grup fermerësh që të bëhet një pasqyrë e gjendjes ekzistuese të lokacionit të tokës, në trajtë të hartës, e cila do t’i ketë nënshkrimet e ndryshme për çdo tokë të pronarëve. Vetëm pas kësaj, do të diskutohet se a ekziston interesimi për të vazhduar bisedat për komasacion të tokës në bazë vullnetare.

Metodologjia

Mediumi kyç në inçizimin fillestar ka qenë harta, faktikisht si për të përcaktuar vendodhjen e çdo are, ashtu edhe për të shërbyer si bazë konkrete për komunikim. Intervista zakonisht zgjaste rreth gjysmë ore gjerë në 1 orë, gjatë së cilës përcaktohej vendndodhja e arave të pronarit në hartën ortografike dhe shtroheshin disa pyetje shtesë, sipas pyetësorit të thjeshtë A4. 

Teknika hartografike: Në mbledhjen e parë me një grup fermerësh, është treguar lokacioni i përafërt i tokës në hartën topografike (të cilën ALUP-i e ka blerë në AKK) të fshatit dhe rrethinës në përpjestim 1:15.000, në formë të kopjes A3. Në bazë të kësaj, projekti ALUP ka blerë ortofot në AKK për “zonën e caktuar” në përpjestim 1:2500 me një mbishtresë të hartës kadastrale të fundit të viteteve të 1980-ta. Janë blerë dy kopje të kësaj harteje, njëra për përdorim në terren dhe tjetra si rezervë për zyre. Fotot janë bërë në vitin 2004 dhe mundësojnë identifikimin e lehtë të arave dhe paraqitjen e ndryshimeve në pronësi dhe shfrytëzimin de-facto. Pronarët shumë shpejtë i njohin karakteristikat e terrenit dhe arat në të shumtën e rasteve janë identifikuar pa shkuar fare në vend. Pronari gjithashtu është pyetur se kush janë fqinjët e tij nga secila anë e parcelës; kjo gjë mundësonte kontaktin me pronarët tjerë. Në këtë mënyrë janë identifikuar pronarët në mungesë. Pronarët janë pyetur gjithashtu se në emër të kujt është regjistruar pronësia.  

Identifikimi i arave në ortofoto

Pyetësori: kishte pak pyetje sa i përket shfrytëzimit të tokës, pronësisë dhe lokacionit, praktikës aktuale bujqësore dhe përfundimisht të hetuarit rreth planeve për dëshirat e ardhshme dhe të mundshme sa i përket tokës.

Sipërfaqet e arave i kanë treguar pronarët dhe pastaj disa janë larguar nga harta. Gjatë intervistës së bashku me pronarët është bërë hedhja e detajeve direkt në hartën ortofo. Nuk është bërë kurrfarë matje e arave. Harta tematike me pronësi është përgatitur në zyre, në bazë të kopjes së vetme të hartës kadastrale, që do të thotë, vetëm të hartës tradicionale kadastrale në letër me vija të zeza kufizuese në letër të bardhë.

Transaksionet e paregjistruara: Vetëm në raste specifike pronari i tanishëm është i regjistruar si i tillë në listën poseduese. Duket qartë se kjo është shfaqur në hartën e pronësisë, ku kufijtë e rinj nuk janë raportuar/regjistruar. Ekziston një numër i rasteve të tilla. Megjithatë, pa e përcaktuar përqindjen, mund të thuhet se në të shumtën e rasteve kufinjtë e vjetër të hartës kadastrale akoma e përcaktojnë strukturën e formës së parcelave.

Hedhja e detajeve të arave të secilit pronar me nënshkrime të veçanta

Struktura faktike e fermës në fshatin Shishman

Është rënë në ujdi që të bëhet fokusimi në tokat më të ulëta, që e rrethojnë fshatin dhe kryesisht të atyre midis lumit dhe rrugës. Disa fermerë kanë parcela në pyll dhe disa posedojnë tokë kullose në tokat më të larta. Këto nuk janë marrë në konsiderim. Disa i kanë parcelat në anën tjetër të lumit. Disa parcela u përkasin pronarëve, të cilët jetojnë në Shishmanin e Bokës.

Të dhënat specifike vijuese janë paraqitur përbrenda kësaj zone të fokusit:

Nr. i fermerëve të interesuar: 60

Sipërfaqja totale e tokës së punueshme në sipërfaqen e fokusuar: 75,1 ha.

Nr. i pronarëve të tokës që mungojnë

(shpjegohet se jetojnë jashtë fshatit, në Gjakovë/Prishtinë/Jashtë shtetit): 26 (43 %).

Toka në pronësi të pronarëve në mungesë: 24,5 ha (33 %).

Del se:

Madhësia mesatare e parcelës së tokës: 0,6 ha.

Madhësia mesatare e ekonomisë fermere (toke të poseduar): 1,3 ha.

Ajo çfarë ata posedojnë jashtë kësaj zone të fokusimit përfshin: arat mjaft të largëta, tokë kullose në tokat më të larta  dhe në pyll.

Pa dyshim, në të shumtën e rasteve, emri i pronarit de-facto aktual nuk gjendet në listën poseduese. Në mënyrë tipike, në të është i regjistruar emri i gjyshit ose babëgjyshit. Në disa raste, pronarët drejtëpërsëdrejti kanë shitur/blerë tokë, pa e regjistruar transaksionin. 

Përpos kësaj, del se pronësia e fshatarëve përputhet me kufirin e zones kadastrale. Të pakta jan rastet kur parcelën e posedon personi nga fshati tjetër dhe e kundërta. 

Sa i përket praktikës aktuale të tregut të tokës, gjatë intervistave doli se janë disa raste të blerjes dhe shitjes direkte të tokës, gjë që e dëshmon përvojën në caktimin e çmimeve.

Gjendja e copëzimit paraqitet në hartë.

Gjendja e pronësisë dhe lokacioni i tokës së punueshme rreth fshatit Shishman

Përshkrimi i aktivitetit bujqësor në Shishman

Në fshat nuk ka fermerë afarist të vërtetë. Shumica e aktiviteteve bujqësore është e orientuar drejtë ekzistencës, që do të thotë kryesisht për nevoja familjare. Disa fermerë mendojnë të shtojnë aktivitetet e tyre bujqësore, për shembull, ndërtimi i një ahuri të ri për bagëti, ekzistojnë disa pemishte të vogla. Megjithatë, kultura bujqësore më e rëndomtë është kombinimi i drithërave, misrit dhe barit për sanë.

Çështjet e minoriteteve dhe ato gjinore

Janë intervistuar gjithsejtë 60 pronarë. Është njoftuar se në asnjërin rast pronari i regjistruar ose pronari de-facto ose shfrytëzuesi të jetë femër. Të gjithë pronarët e intervistuar ishin shqipëtar.  Nuk është hasur në asnjë pronësi serbe, pronarët e të cilave nuk gjenden këtu ose në ndonjë grup tjetër etnik.

Vlerësimi i interesimit për komasacion të tokës

Disa shprehin interesim të përgjithshëm dhe besojnë se komasacioni i tokës do të ishte i mirë për fshatin. Të tjerët e shohin të vështirë këmbimin e tokave të vlerave të ndryshme. Disa janë skeptik. Disa pronarë tashmë po e diskutojnë këmbimin konkret të tokave. Shumë prej tyre nuk kanë ndonjë mendim të vërtetë. 

Nevoja konkrete e çdo pronari të veçantë nuk mund të nxjerret vetëm nga forma ekzistuese e parcelave – kjo varet shumë nga ajo se çfarë planesh mund të ketë ky pronar për aktivitetin bujqësor në të ardhmen. Përveç kësaj, për njerëzit nuk është e zakontë e as aq e thjeshtë të shprehin interesim për këmbim të tokave në fazën fillestare, pa marrë parasyshë opsionet e veçanta. Në praktikë, preferencat krijohen kur së pari të zhvillohet komasacioni i vërtetë i tokës.

Lëvizshmëria e tokës

Lëvizshmëria e tokës do të thotë mundësia e lirisë në ristrukturimin e formës së tokës së punueshme, si dhe në procesin e njejtë të ndryshohet madhësia e fermës. 

Faktorët që ndikojnë në lëvizshmërinë e tokës përfshijnë (a) mundësinë që disa pronarë të shesin më shumë se sa që ata blejnë ose vetëm të shesin, (b) toka komunale që është në dispozicion, e cila mund të jetë fleksibile, ose nëse komuna do të dëshiroj ta jep me qira në afat të gjatë ose vetëm ta shes, (c) disponueshmëria e tokës së SOE të privatizuar kohë më parë me probleme të copëzimit dhe ose me disa parcela, që ndodhen larg, të cilat pronari i ri mund të mendoj t’i shes. 

Vlerësimi i lëvizshmërisë së tokës:

(a) Nuk ka gjasa që në shikim të parë pronarët e ekonomive të vogla shtëpiake të “fitojnë-shesin”. Sidoqoftë, kjo mund të testohet në fazën negociuese të komasacionit real të tokës.

(b) Nuk është hasur në kurrfarë toke të komunës.

(c) Nuk është hasur në kurrfarë toke të SOE.

Vlerësimi: ka gjasa që të arrihet njëfarë grupëzimi. Megjithatë, shkalla e lirisë në disejnimin e sërishëm është e kufizuar, si dhe mundësia për zmadhimin e madhësisë së fermës në çfarëdo mase të rëndësishme duket të jetë e kufizuar. 

Shpenzimet e inçizimit fillestar

Shpenzimet e drejtëpërdrejta:

Blerja e hartës topografike: 5 Euro.

Ortofoto me vektorin e hartës kadastrale, dy kopje: 50 Euro

Një kopje e hartës kadastrale: 15 Euro

Lapsa me ngjyrë. 5 Euro

Tub për bajtjen e hartave: 17 Euro

Shpenzimet totale të parave: 92 Euro

Koha:

Gjithsejt 30 ditë, 15 ditë për vizita dhe intervista të para dhe të tjerat për përgatitjen e hartës dhe bazës së të dhënave. Koha e shpenzuar përfshin trajnimin, pasiqë kjo ishte përvoja e parë.

Pilot përvoja me përvetësimin e të dhënave

Situata e teknologjisë është paradoksale. Nga njëra anë në dispozicion është teknologjia moderne e GIS-it dhe infrastruktura për të tashmë është mirë e krijuar në Kosovë; duke përfshirë nivelin e njohurisë profesionale. Nga ana tjetër, komasacioni i tokës përballet me faktin se informatat që i nevojiten, nuk gjenden në regjistrat e pronësisë.  

Kjo ndodh për shkak se gjendja në terren nuk pasqyrohet në regjistra. Sipas përvojës në pilot fshat, shumica e emrave të regjistruar të pronarëve në listat poseduese janë të vjetruar dhe në shumë raste kufinjtë gjithashtu kanë ndryshuar, pa u azhuruar paraqitja e tyre në hartën kadastrale. Prandaj, e vetmja mënyrë për të marrë informata të sakta mbi pronësinë de-facto dhe shfrytëzimin e tokës është që këto informata të merren sërish drejtpërsëdrejti nga fermerët individual, siç është demonstruar në pilot projekt. Teknologjia GIS është e paaftë, sepse ajo nuk ka dhe nuk mund të ketë qasje në informatat e pronësisë de-facto.  

Shpenzimet janë paraqitur për të ilustruar se sa i përket teknikës,  është e thjeshtë dhe lirë që të bëhet një inçizim i tillë fillestar dhe kjo në veçanti nuk është e “vështirë”. Shpenzimi më i madh qëndron në kohë dhe shpenzimet përkatëse të punës në terren dhe hartimin e doracakut pauses. Në fazën fillestare, teknika e hartografisë gjithashtu do të jetë manuale/analoge. Kur të implementohet në shkallë më të gjerë, do të paraqitet kërkesa për të përdorë GIS teknologjinë, për të përgatitur hartën fillestare të pronës dhe të përpunohen të dhënat e siguruara në informatat përkatëse tekstuale.

Me fjalë tjera, problemi i regjistrimit jokomplet të pronës tani haset në formë të shpenzimeve të jashtëzakonshme të konstatimit të gjendjes fillestare. Nuk ekziston mënyrë tjetër për të marrë informata mbi pronësinë, përveç se ato  të merren drejtpërsëdrejti nga pronarët.  

Pastaj, pilot projekti do të hulumtoj çështjet teknologjike të menaxhimit të të dhënave.

Aktivitetet tjera

Inçizimi fillestar e jep bazën për vlerësim konkret të nevojës për komasacion të tokës dhe interesim të fermerëve. 

Aktiviteti i ardhshëm do të jetë takimi me fermerë, për të prezentuar konstatimet e inçizimit fillestar – e posaçërisht hartën, e cila e paraqet lokacionin e tokave të tyre përkatëse.

Në një takim të tillë pastaj do të bëhen përpjekje që bashkë me fermerë të vendoset nëse do të vazhdohet me fazën negociuese të komasacionit të tokës, me ç’rast do të shpjegohen kushtet dhe rregullat e përgjithshme të këtyre aktiviteteve.  

Pamje nga fshati