përmbledhja analitike

Raporti i tanishëm Progresit 2 e paraqet progresin e Projektit për Shfrytëzimin e Tokës Bujqësore (ALUP), EuropeAid/120769/D/SER/KOS, të cilin e financon BE përmes Agjencionit të tij Evropian për Rindërtim (AER).

Qëllimi i përgjithshëm i ALUP-it është që të shtoj prodhimtarinë dhe shfrytëzimin e tokës Bujqësore. Projekti ka për synim që ta arrij këtë duke i përcaktuar 5 komponentët (“rezultatet”) e projektit, që përkatësisht kanë të bëjnë me (i) kornizën ligjore dhe rregullative, (ii) komasacionin e tokës, (iii) planifikimin hapësinor dhe të mjedisit, (iv) qasjen në tokë përmes përmirësimit të funksionimit të tregut të tokës, dhe (v) mekanizmave të përmirësuar të bashkëpunimit. Përveç kësaj, projekti angazhohet të ndihmoj AKM/UNMIK në çështjet e privatizimit të tokës. Janë formuar tri pilot zona, si pjesë e tri nga rezultatet e projektit.

Gjatë periudhës raportuese, aktivitetet e çdo komponenti të projektit – që u referohemi si Rezultate – kanë marrë hov. Përparim i veçantë është bërë në komponentët ligjore dhe të komasacionit të tokës dhe në ndihmën dhënë AKM/UNMIK-ut. Veç kësaj, kujdes i veçantë i është dhënë identifikimit të ndihmës së mundshme të ALUP-it komunave veriore. Por edhe komponentët tjera kanë pasur përparim të kënaqshëm.

Në përgjithësi, mund të thuhet se Rezultati 1 (Korniza Ligjore) me të madhe është në zhvillim e sipër. Përparimi është i mirë dhe çmohet ndihma e ALUP-it dhënë MBPZHR-së. Aktivitetet përmbanin rishikimin e legjislacionit ekzistues, hartimin e Udhëzimeve Administrative (Akteve nënligjore) dhe përgatitjen e programit të tërësishëm trajnues për hartimin e legjislacionit dhe për implementimin e LpTB-së. Grupet kryesore janë zyrtarët ministror dhe komunal. Kujdes i veçantë i është kushtuar komunave etnikisht të përziera: në Gjilan dhe Lipjan janë mbajtur mbledhjet mbi çështjet ndëretnike në kornizën ligjore.

Është arritur përparim edhe në Rezultatin 2 (komasacioni i tokës). Interesimi i fermerëve është më i madh se që është pritur dhe tashmë janë marrë parasysh skemat plotësuese. Tani është arritur faza vendimtare në pilot projektin e Shishmanit dhe në marrëveshjet mbi planin e ndarjes dhe ka filluar angazhimi i fermerëve sipas atij plani. Është zgjedhur çështja se si të mbulohen shpenzimet e transaksioneve të pilot projektit të 1^rë dhe ekziston marrëveshja ndërmjet MBPZHR dhe ALUP-it si ti qasemi këtij problemi në projektet e ardhshme të komasacionit të tokës. Financimi dhe qëndrueshmëria e qasjes së komasacionit më të gjerë të tokës gjithnjë e më shumë po shikohet si problem dhe aktualisht ALUP-i me to po merret.

Ekziston një përshtypje e qartë se është ngritur interesimi për komasacion të tokës si ndërmjet fermerëve dhe pronarëve të tjerë të tokave, ashtu edhe ndërmjet zyrtarëve dhe ekzistojnë disa mundësi për të filluar me pilot projekte tjera. Prandaj, përveç implementimit të pilot projektit të tanishëm (i cili ka nevojë për vëmendje të theksuar), gjithashtu i është kushtuar vëmendje edhe përfshirjes së konceptit të komasacionit të tokës në kontekstin institucional të Kosovës dhe në financimin e programeve të tilla. Ky proces është në zhvillim e sipër dhe do të mbetet ashtu edhe në të ardhmen.

Rezultati 3 (planifikimi hapësinor) ka qenë i penguar pasi që papritur kapaciteti i projektit për planifikim hapësinor ishte angazhuar tërësisht në Rezultatin 4.2. Por, grumbullimi i të dhënave ka shkuar mirë dhe tani është krijuar baza e të dhënave GIS, e cila është e nevojshme për Planin e Menaxhimit të Tokave Rurale dhe Planit Akcional të Mjedisit. MBPZHR zyrtarisht ka kërkuar nga Ministria e Shërbimeve Publike që t’i vejë në dispozicion pa pagesë ose me çmim të zvogëluar fotografitë ajrore të pilot zonës (komunës së Klinës).

Është arritur ulja e çmimit prej 50 %, dhe kjo gjë çmohet. Por, këto ulje të çmimeve janë akoma të larta në krahasim me shtetet tjera (€ 6-10 /km2). Me qëllim që këto burime themelore informative përmes aplikimit praktik të jenë kudo në dispozicion për të mirë të Kosovës, dhe njëkohësisht duke pranuar se fotografitë ajrore duhet shumë të kontribuojnë në mirëmbajtjen e AKK dhe mundësojnë që fotot e reja të prodhohen në periudha të rregullta kohore, konsulentët janë të mendimit se çmimet duhet të ulen pak a shumë në nivele normale ndërkombëtare. ALUP_i ka vendosur që të riklasifikoj shfrytëzimin e fotografive satelitore dhe zvogëloj shfrytëzimin e fotografive ajrore. Kjo është e mundshme duke i ditur kërkesat teknike.

Rezultati 4.1 (tregu i tokës) ka filluar me aktivitetet e para të vlerësimit të tokës. Eksperti ndërkombëtar e ka vendosur vlerësimin e tokës bujqësore në kontekstin e menaxhimit të tokave në Kosovë dhe në praktikën ndërkombëtare të vlerësimit të tokës. Është rishikuar korniza aktuale ligjore dhe institucionale e vlerësimit të tokës. Janë identifikuar çështjet dhe problemet kryesore, duke përfshirë: principet e vlerësimit, kualitetin e të dhënave, lidhjet ndërmjet planifikimit hapësinor, ndarjen e tokës në zona dhe vlerësimin e tokave, zbatimin dhe zgjidhjen e kontesteve, nevojen për ekspertë bujqësor të specializuar në vlerësimin e tokës.

Gjetjet dhe rekomandimet përfshijnë: i) subjekti për vlerësimin e tokës bujqësore duhet krijuar prej fillimit dhe se në fakt nuk ka të dhëna publike dhe ii) nevojitet një doracak mbi vlerësimin e tokës bujqësore dhe udhëzimet përkatëse iii) çështjes duhet qasur në bashkëpunim të ngushtë me Ministrinë e Ekonomisë dhe Financave (MEF)

Rezultati 4.2 (Dragash, shpërbërja e N.SH. Sharr Prodhimi) vëren përqendrim të aktiviteteve, për shkak të afatit të papritur me 22 tetor për të përgatitur hartën paraprake të tokës të ndarë në zona dhe hartat tematike përkatëse.

Për shkak të zhvillimeve të reja në procesin e privatizimit të ndërmarrjes në pronësi shoqërore (N.SH.) “Sharr Prodhimi”, programi i Rezultatit 4.2 është dashur të pësoj ndryshime. Fillimisht, ishte planifikuar që të përpunohet plani global i zhvillimit të tokës rurale për komunën e Dragashit, nga të cilat do të rrjedhshin propozimet se si të trajtohet çështja e privatizimit të “Sharr Prodhimit”. Arsyeja për ndryshim erdhi nga vendimi i AKM-së që pasurinë e N.SH. së shpejti t’ia ofroj investitorëve potencial në Panairin e Pronës në Minhen në fund të tetorit. Prandaj, për këtë rast me kërkesën e AKM, ALUP-i ka përgatitur hartën e ndarjes së tokës në zona të komunës, duke i paraqitur shfrytëzimet dhe kufizimet e mundshme të tokave të tilla dhe shkallën e mbrojtjes së duhur të zonave të ndryshme.

ALUP-i mendon se pasuria e Sharr Prodhimit mund të shitet, me përjashtim të përafërsisht 20.000 ha të kullotave malore dhe 700 ha të tokave pyjore, të cilat duhet të mbahen nën kontroll shoqëror dhe mund të shiten vetëm në marrëveshje me planin zhvillimor rural të komunës dhe me kushte. Shitja e shpejtë e pasurive do të paraqet rrezik për qëllimin plotësisht të pranuar për të mbrojtur resurset e vlefshme natyrore dhe të drejtave të shfrytëzimit të popullatës vendore. Kuptohet se AKM-ja ka po të njëjtin mendim, nëse mund të arrihen përgatitjet institucionale. Kjo do të thotë se është siguruar kalimi i duhur, pronësia e qartë e këtyre tokave dhe menaxhimi i përshtatshëm.

Si rezultat i këtyre zhvillimeve, ALUP-i ka përparuar më shumë se sa që është paraparë në fillim të periudhës raportuese. Është bërë grumbullimi i të dhënave, është krijuar baza e të dhënave GIS dhe është përgatitur plani i ndarjes në zona me harta tematike. Megjithatë afati urgjent i fundit i ka lënë aktivitetet e nevojshme akoma të pambaruara (ngritja e konsenzusit në mes të palëve të interesuara, analiza e organizimit institucional, korniza ligjore dhe e drejta e pronës).

Kjo ka rezultuar me përparim të madh në rezultatin 4.2 (shumë më tepër se që është parashikuar), por nga ana tjetër duke lënë zbraztësi krahasuar me programin fillestar.

ALUP-i gjithmonë ka mbajtur qëndrimin se Sharr Prodhimi mund të shitet, me përjashtim të rreth 20.000 ha të kullosave malore dhe 700 ha të tokave pyjore. Këto toka duhet të jenë nën kontroll shoqëror me qëllim që të mbrohen resurset natyrore dhe të zhvillohet shfrytëzimi i tyre nga popullata vendore sipas udhëzuesit (akoma duhet të hartohet) të planit komunal për planifikim hapësinor. Është kuptuar se AKM mban të njëjtin qëndrim, nëse mund të arrihen përgatitje të përshtatshme institucionale. Kjo do të thoshte se është siguruar kalimi i drejtë dhe pronësia e qartë e këtyre tokave dhe menaxhimi adekuat.

Por, qëndrimin e lartë përmendur nuk mund ta garantoj AKM-ja, pasi që vendimet përfundimtare të UNMIK-ut lidhur me këtë çështje mund të ndryshojnë. Sidoqoftë, ALUP-i ka pranuar t’i ndihmoj AKM-së, pasi që pritet që të shfrytëzohen hartat e tij të ndarjes në zona, për të siguruar mbrojtjen themelore të natyrës dhe mjedisit të zonës.

Në fund, Rezultati 5 (bashkëpunimi dhe komunikimi i shtuar ndërqeveritar) është akoma në pritje të mbledhjeve të para të dy komiteteve më të rëndësishme ndërministrore. Këto priten gjatë tremujorit të ardhshëm.

Është arritur progres i rëndësishëm në përpjekjet e projektit për të ndërmarr punë në njërën nga komunat veriore dhe pritet që bashkë me komunën e Zveçanit të zhvillohet një program i zhvillimit rural, të përqendruar në ripërtëritjen e fshatit në zonat malore. Ndihma e ALUP-it do të përmbaj formulën e planit themelor të zhvillimit rural, metodologjinë e bazuar në përvojën tashmë të fituar në këto zona. Rezultati do të jetë propozimi konkret për programin e ripërtëritjes së fshatit, duke përfshirë rehabilitimin e rrugëve anësore rurale. Rezultati do të jetë raporti me harta mbi i) kushtet aktuale (topografinë, shfrytëzimin e tokës, infrastrukturën) ii) intervenimet e kërkuara iii) realizueshmërinë shoqërore dhe ekonomike të programit të ripërtëritjes së fshatit dhe investimeve të tij të duhura iv) vlerësimet e harxhimeve të përgjithshme. Ky raport duhet të jetë i përshtatshëm që ta terhjek interesimin e investitorëve potencial.

Me qëllim që të implementohet ky program në veri, duhet të ketë ditë pune në dispozicion dhe numri i ditëve për kompnenta tjera të projektit duhet të zvogëlohen. Kjo do të ndikoj këto komponenta tjera, por jo në mënyrë të tepruar. Do të nevojiten gjithsejt 175 ditë pune të ekspertizës vendore (kosovar serb) dhe 21 ditë të ekspertizës ndërkombëtare. Programin do ta udhëheq udhëheqësi i ekipit të konsulentëve.

Është përgatitur udhëtimi studimor për komasacion të tokës (24-10 // 01-11-06). Kjo ka kërkuar kontribut të madh, kryesisht të ekspertit kyç 2, por gjithashtu edhe të udhëheqësit të ekipit dhe stafit të zyrës.

Marrëdhëniet me MBPZHR janë të shkëlqyeshme. Veç kësaj, bashkëpunimi me Institutin e Planifikimit Hapësinor (ISP), Ministrinë e Mjedisit dhe Planifikimit Hapësinor (MMPH) me të cilët ALUP-i punon ngushtë së bashku ka qenë më se i kënaqshëm për të dyja palët. Edhe marrëdhëniet punuese me agjencitë dhe komunat përkatëse janë efektive dhe të përshtatshme.

Bashkëpunimi me projekte tjera – qoftë AER ose jashtë AER – është vazhduar, në veçanti me projektin e Master Planit Bujqësor (AMPK), i cili është në fazën përfundimtare të Planit të tij Bujqësor dhe të Zhvillimit Rural 2007-13. ALUP-i kontribuon në Masën 2 (Ristrukturimi i Potencialit Fizik në Sektorin Agro-Rural), dhe Masa 5 (Përmirësimi i Menaxhimit të Resurseve Natyrore)