përmbledhja analitike

Raporti i tanishëm i Progresit 4 paraqet progresin e Projektit për Shfrytëzimin e Tokës Bujqësore (ALUP), EuropeAid/120769/D/SER/KOS, të cilin e financon BE përmes Agjencionit të tij Evropian për Rindërtim (AER), dhe të cilin e implementon Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural (MBPZHR) dhe ndihmohet nga konsulentët e konzorciumit, të cilin e përbëjnë GFA dhe BVVG të Gjermanisë dhe DFFE e Danimarkës.

Qëllimi i përgjithshëm i ALUP-it është që të shtoj prodhimtarinë dhe shfrytëzimin e tokës bujqësore. Projekti ka për synim që ta arrij këtë duke i përcaktuar 5 komponentët (“rezultatet”) e projektit, që përkatësisht kanë të bëjnë me (i) kornizën ligjore dhe rregullative, (ii) rregullimin e tokës, (iii) planifikimin hapësinor dhe të mjedisit, (iv) qasjen në tokë përmes përmirësimit të funksionimit të tregut të tokës, dhe (v) mekanizmave të përmirësuar të bashkëpunimit. Përveç kësaj, projekti angazhohet të ndihmoj AKM/UNMIK në çështjet e privatizimit të tokës. Janë formuar tri pilot zona, si pjesë e tri nga rezultatet e projektit.

Gjatë periudhës raportuese është bërë përparim i mirë në të gjitha komponentët e projektit. Ndoshta në veçanti duhet përmendur komponentin e tregut të tokës (Rezultati 4.1) i cili është realizuar mire, si në komponentin e tij të vlerësimit të tokave, ashtu edhe në aktivitete të qiradhënies. Ngjarje e veçantë ishte Seminari Semestral për Akterë të ALUP-it, i cili ishte i suksesshëm dhe i dha ALUP-it udhëzime për vitin e tij të dytë. Më poshtë shkurtimisht janë diskutuar rezultatet e projektit.

Sa i përket Rezultatit 1 (Korniza ligjore), periudha raportuese u karakterizua me një varg seminaresh komunale mbi Ligjin për Toka Bujqësore (LpTB) dhe Udhëzimet Administrative (U.A:-të) e tij, gjithsejtë ishin 11 seminare ku morën pjesë 18 komuna. Fokusi ishte në përmbajtjen e legjislacionit dhe ndarjen e përgjegjësive midis Qeverisë Qendrore dhe komunave. Përveç kësaj, zyrtarëve të MBPZHR-së u është mbajtur një seancë trajnuese me të njëjtën temë.

Në ndërkohë, është përgatitur dhe nënshkruar nga Zëvendës Ministri U.A: i 6^të i LpTB-së (për kullota). Tani janë në dispozicion të MBPZHR-së gjitha UA për shpërndarje dhe implementim.

Gjatë tremujorit të ardhshëm, nga ALUP-i do të shkoj eksperti i tanishëm ligjor kosovar (LSTE 1-1). Ne jemi të pikëlluar që ai shkon, edhe pse kemi gjetur zëvendësim të përshtatshëm për të. Aktivitetet do të përqendrohen në përfundimin e turneut së trajnimit komunal për LpTB, do të shqyrtohet situate e ndërlikuar ligjore e ndotjes së tokave bujqësore dhe do të përcaktohet fushata e sensibilizimit publik – e caktuar për vjeshtë.

Në Rezultatin 2, Rregullimi i tokës (RT), pilot skema e Shishmanit (Gjakovë) është në përfundim e sipër. Edhe pse atje ka pasur interesim, rezultati përfundimtar sigurisht do të jetë se nuk do të arrihet të bëhet asnjë këmbim i tokave. Është vazhduar me anketën themelore në fshatin Videjë (Klinë). Kjo po merr kohë në këtë fshat me popullatë të përzier për shkak të shumë pronarëve që nuk janë të pranishëm dhe mungesës së besimit të pronarëve serb të tokave në kadastrën me seli në Prishtinë. Por gjasat për rregullim vullnetar të tokave nuk duken të këqija.

Pastaj, është filluar çështja e rregullimit të papërfunduar të tokave në 10 komuna. Kjo ka të bëjë me së paku 10.000 (sigurisht edhe më shumë) ha të tokave kryesore që ujiten. Gjatë tremujorit të ardhshëm, do të bëhet regjistrimi dhe do të përgatiten propozimet për zgjidhjen e këtij problemi afatgjatë.

Shumë vëmendje i është kushtuar qëndrueshmërisë së përpjekjeve të bëra aktualisht, sidomos në aranzhimin dhe organizimin institucional dhe financimin e RT. Në këtë kontekst, funksionimi i shpejtë i Divizionit të sapoformuar për Shfrytëzim të tokës në MBPZHR është më se i dëshirueshëm.

Rregullimi i tokës në Kosovë kërcënohet nga mungesa e vazhdimësisë. Ekspertëve kosovar për RT u skadojnë kontratat në fund të tremujorit të ardhshëm, që rezulton me humbjen e njohurisë dhe kapacitetit. Është analizuar situata dhe rezultati është formuluar në Shtojcën 8.2 të këtij raporti.

Tremujori i ardhshëm do të përmbaj dy aktivitete. I pari, përpjekje e shtuar për të vazhduar me pilot projektin në Videjë dhe i dyti të mbështetet MBPZHR-ja për të vepruar në rregullimin e tokës.

Gjatë pjesës më të madhe të periudhës raportuese, në Rezultatin 3, Planifikimi hpaësinor, nuk ka pasur planer ndërkombëtar hapësinor, për shkak të shkuarjes së ekspertit nga projekti. Në ndërkohë është siguruar zëvendësimi i përshtatshëm.

Gati ka përfunduar grumbullimi dhe analiza e të dhënave. Është përgatitur një set i hartave themelore. Përveç kësaj është bërë marrja e mostrave të ujit dhe dheut për ndotjen ekzistuese të tokave bujqësore, e cila vjen nga përmbytja e rregullt. Doli se nuk ka arsye direkte për shqetësim në Klinë. Janë përfunduar hartat e tokës dhe hartat e bonitetit të tokës.

Është përgatitur dhe do të diskutohet projekt propozimi i parë për Planin Akcional të Mjedisit. Ende nuk është përgatitur versioni i parë i Planit për Menaxhimin e Tokave Rurale (PMTR) për shkak të ndërrimeve të stafit.

Janë mbajtur dy seminare në IPH, i pari për vlerësimin e bashkëpunimit midis IPH dhe ALUP-it dhe progresi i punës dhe i dyti për planin hapësinor për Parkun Nacional të Maleve të Sharrit, të cilin do ta përgatis IPH.

Propozimi për PMTR do të jetë në dispozicion në periudhën e ardhshme. Në të njëjtën kohë, do të prezantohet modeli themelorë, i cili do të ofroj procedurën e rekomanduar për përgatitjen e PMTR-së dhe PAM-it në komuna tjera.

Rezultati 4.1, Zhvillimi i tregut të tokës përbëhet nga dy nën-komponente: qiradhënies së tokës dhe vlerësimit të tokës.

Edhe pse momentalisht qiradhënia e tokës gati që kryesisht bëhet gojarisht dhe për vit, parashihet që me shtimin e përfitimit nga bujqësia, do të nevojiten shumë procedura të qiradhënies ligjore dhe të sigurt. Për këtë arsye, ALUP-i ka përgatitur disa kontrata standarde të qiradhënies për kërkesa të ndryshme. Pastaj janë rishikuar dhe janë rekomanduar disa ndryshime të paragrafëve për qiradhënie në LpTB.

ALUP-i ka organizuar një seminar dyditor për vlerësimin e tokës bujqësore, në kontekstin e programit më të gjerë trajnues të Ministrisë së Ekonomisë dhe Financave (MEF). 43 pjesëmarrës morën pjesë nga komunat, MBPZHR-ja dhe MEF-i. Përveç kësaj në vazhdim do të vizitohen komunat e përzgjedhura për të parë dhe diskutuar si mund të zbatohet në praktikë njohuritë e mësuara.

Në Klinë, bashkë me komunën do të identifikohen zonat me tatim mbi toka bujqësore dhe do të propozohet sistemi për taksa mbi pronën. Pastaj do të shqyrtohet mendimi për mundësinë e formimit të Asociacionit të Vlerësuesve të Pronave të Paluajtshme.

Pas përpjekjeve të përqendruara më herët, gjatë periudhës së kaluar raportuese u kufizua numri i aktiviteteve të Rezultatit 4.2, Shpërbërja e NSH Sharr Prodhimi. U mbajtën takime për të vendosur se si do të duhej të menaxhoheshin dhe posedoheshin kullotat e larta nëse nuk i shiten personave privat. Tani duket se të gjitha palët e interesuara pajtohen që kullotat e larta të NSH Sharr Prodhimi duhet të mbesin në pronësi publike.

Propozimet e konsulentit të AKM-së gjatë vizitës së tij në janar ngjasojnë me rekomandimet e ekspertit të ALUP-it në këtë kontekst (Dhjetor 2006) përqendrohen në plan veprimin e lartpërmendur. Pastaj zhvillimet e propozuara që përqendrohen në bujqësi, turizëm dhe hidro-energji janë të bazuara. Megjithatë, ende nuk është plotësisht e qartë nëse këtë plan veprim në të vërtetë do ta zgjedh apo nuk do ta zgjedh Bordi ose eventualisht PSSG-ja.

Parimisht, ekziston një mirëkuptim ndërmjet ALUP-ti dhe AKM-së që bashkërisht të ndihmojnë komunën në përgatitjen e konceptit zhvillimor të Dragashit, nëse AKM-ja e siguron kapacitetin dhe nëse vërtetë merren vendime për statusin e NSH-së.

Deri më tani, riaktivizimi i Grupit Punues Ndërministror për Ndotjen e tokave bujqësore (GPNd) në kontekst të Rezultatit 5, Bashkpunimi ndër-institucional nuk ishte i suksesshëm. Edhe pse ky është problem kryesor në Kosovë dhe për më tepër është zakonisht çështje shumë disiplinore, interesimi është i paktë dhe nuk merret pjesë në mbledhje. Është takuar Sekretari Permanent i MBPZHR, me qëllim që kjo çështje të hapet në mbledhjet e rregullta të sekretarëve permanent dhe të shqyrtohet interesimi në atë nivel. Në këtë program janë të inkuadruar MBPZHR-ja, MSH, MEM, MMPH dhe disa agjenci qeveritare.

Nuk është mbajtur asnjë mbledhje e Komitetit Ndërministror për Administrim të tokës.

Çështja e pakicave dhe ajo gjinore në rend të parë përmbajnë progresin në rregullimin e tokës në fshatin Videjë. Edhe pse është bërë përparim në anketën themelore, kjo do të merr kohë për shkak të situatës së komplikuar etnike, p.sh. pronarëve 50-50 % shqiptar – serb, që i kanë tokat tërësisht të kombinuara. Pronarët serb e shohin gjendjen si të pasigurt, sidomos pasi ata janë të pasigurt rreth kadastrës së “vërtetë”: AKK me bazë në Prishtinë ose Kadastra që mbahet në Beograd dhe si rrjedhojë ata nuk dëshirojnë të ndërrojnë pronësinë (zotërimin) e tokës dhe t’i regjistrojnë ato prej frikës se do ta humbin tokën e tyre.

Frika e tyre është e kuptueshme dhe ALUP-i do të përpiqet që të reagoj duke krijuar perceptimin konkret dhe të ndarë bashkë të sigurisë së pronësisë, që do të bëhet në regjistrat pronësor.

Nuk po zhvillohet dhe/ose paraparë kurrfarë programi në komunat veriore. Gjerë më tani nuk është arritur sukses në punësimin e një eksperti serb për zhvillim rural. Nuk është paraqitur asnjë person i kualifikuar dhe i përshtatshëm në shpalljen e ALUP-it për vend pune.

Çështjet kryesore të hasura janë diskutuar në hollësi më të duhura kapitullin 5.3 se sa që është e mundshme të bëhet këtu. Gjatë përmbledhjes, vëmendjen tonë më së tepërmi i kushtohet si vijon.

Financimi dhe implementimi, IPA(RD)

Duke qenë në gjysmën e projektit, po shtohet vetëdija për nevojën e vazhdimit të ALUP-it dhe fokusi në qëndrueshmërinë dhe përsëritjen e rezultateve të tij. Çështja që këtu trajtohet është disponueshmëria e mjeteve për zbatimin e rezultateve të ALUP-it në shkallë më të gjerë pas përfundimit të projektit. ALUP-i është projekt implementues dhe vazhdimi do të duhet të përfshij investimet dhe nëse nuk do të ketë mjete në dispozicion, druhet se këto aktivitete do të ndërpriten me përfundimin e projektit. Roli i IPA(RD), duke u veçuar në masë të madhe në ARDP 2007-2013, është themelor, por ka dyshim rreth qasjes së tij.

Qëndrueshmëria e programit të rregullimit të tokës

Vërejtjet e lartpërmendura që nuk janë premtuese për financimin e programit për implementimin e projektit janë bazë e fokusit aktual kryesor të ALUP-it mbi qëndrueshmërinë. Megjithëse nuk është vendimtarë vetëm ekzistimi i buxhetit për rregullim të tokës (si dhe për planifikim hapësinor dhe zhvillim të tregut të tokës), por edhe kapaciteti i institucioneve për të filluar si duhet detyrat e reja. Sa i përket rregullimit të tokës, prioriteti kryesor i ALUP-it është të mbështeturit e MBPZHR-së për t’iu përgjigjur kërkesave të ardhshme, për të ndihmuar në trajnimin e anëtarëve të parë të komisionit, për të vazhduar trajtimin e çështjeve kryesore të metodologjisë dhe për të kontribuar në identifikimin e mundësive financuese nga donatorët. Problemi është se nuk ka gjasa të mjaftueshme për kapacitet të nevojshëm teknik dhe menaxhues në MBPZHR që t’i implementojnë në mënyrë të pavarur tërësisht këto projekte të para.

Planifikimi hapësinor rural

Me përparimin në programin për menaxhimin e tokave rurale dhe të mjedisit, ky aktivitet fillon të paraqet problem për shkak të mungesës së bazës ligjore. Natyrisht se Plani për Menaxhimin e Tokave Rurale dhe Plani Akcional i Mjedisit i Klinës do të përfundohet me kohë, por kjo iniciativë duhet të përfshihet në praktikat e mira planifikuese në Kosovë. Por për këtë nuk ka bazë ligjore në legjislacionin përkatës, veçanërisht në Ligjin për Planifikim Hapësinor, Ligjin për Mjedisin dhe Ligjin për Tokë Bujqësore. Por do të ishte e dëshirueshme të pasur një plan të tillë, si plotësim i Planeve Zhvillimore Urbane dhe ndihmesë për ose pjesë e Planit Komunal.

E ardhmja e pasurive të NSH Sharr Prodhimi

E ardhmja e pasurive të Sharr Prodhimit, tashmë në Raportin e Progresit 03, është paraqitur në këtë kapitull si çështje kryesore. Ende nuk janë qartësuar pasiguritë e shprehura atëherë.

Mbetet e paqartë çështja se si dhe kujt do t’ia dorëzoj AKM-ja pronësinë e këtyre tokave (dhe të gjitha tokave NSH të jo privatizuara) pas përfundimit të mandatit të AKM-së. Edhe pse thuhet se mandati i AKM-së është shtyrë për disa muaj pas qershorit 2007, është koha e fundit që UNMIK-u ta trajtoj këtë çështje.

Ndotja

Në kontekst të LpTB-së, ALUP-i merret me çështjen e ndotjes së tokave bujqësore. Grupi Punues për hartimin e Udhëzimeve Administrative, me këshillën e ISTE 1-4 dhe LSTE 1-1 të ALUP-it, ka vendosur që ndotja e tokave bujqësore nuk duhet të trajtohet me LpTB, por me Ligjin për Mjedisin, pasi që sa i përket kësaj LpTB-ja nuk është mjet i përshtatshëm.

Çështje kryesore në Kosovë është ndotja. Edhe pse nuk ka gati fare informata që do të mundësonin vlerësimin e shtrirjes së saktë dhe përhapjes së problemit, ndotja e tokave bujqësore nga minierat, industria, bujqësia dhe bërlloku shtëpiak është problem kryesor në rritje e sipër. Është e domosdoshme që të luftimit të ndotjes t’i jepet prioriteti i merituar.

Më 8 shkurt 2007, u organizuar Seminari Semestral për Akterë, që kishte për qëllim vlerësimin e rezultateve të vitit të parë të projektit dhe planifikimin e vitit të dytë të projektit. Objektivi ishte që të vlerësohej qasja dhe progresi, për të mësuar nga përvojat dhe për të diskutuar çështjet strategjike që janë të rëndësishme për vitin e dytë. Seminari ishte me pak pjesëmarrës, qenë ftuar rreth 70 njerëz dhe vetëm ata njerëz që në një mënyrë ose tjetrën luajnë rolin e tyre në projekt.

Organizimi i programit ishte i trefishtë:

· Hapja, hyrja dhe prezantimet individuale të ekspertëve kryesor të ALUP-it

· Diskutimet në 4 grupe për pyetjet e para caktuara strategjike – më abstrakte se në praktikën e përditshme të projektit – duke rezultuar me rekomandime.

· Seanca plenare e seminarit për prezantim dhe diskutime të shkurtra te rekomandimeve.

Atmosfera ishte e mirë dhe e gjallë, pak njerëz e lëshuan seminarin, madje pas drekës dhe është çmuar natyra bashkëvepruese dhe e gjallë. Grupet diskutuese e përbënin ngjarjen qendrore, secili i ngarkuar me një pyetje mbi aspektin e veçantë të strategjisë së tokës dhe implikimeve të tij në ALUP në vitin e tij të 2të. Të gjitha grupet diskutuese punuan më shumë se ç’është pritur dhe dolën me rezultate dhe rekomandime të rëndësishme.

Marrëdhëniet me MBPZHR-në vazhdojnë të jenë shumë të kënaqshme dhe ALUP-i i kushton rëndësi që ato të mbesin të tilla. Janë mbajtur takime të rregullta me z. Afrim Frrokaj, Udhëheqës i Dept. për Zhvillim Rural, me z. Qazim Kukalaj, Sekretar Permanent dhe me z. Binak Krasniqi, Këshilltar i Zëvendës Ministrit.

Bashkëpunimi me Institutin e Planifikimit Hapësinor është i frytshëm, si dhe kontaktet e vazhdueshme gjatë muajve të kaluar. ALUP-i mban edhe marrëdhënie miqësore dhe të këndshme me një numër agjencionesh, përfshirë AKM, AKK, IKB dhe të tjerë.

Është vazhduar bashkëpunimi me projekte tjera. Projektet që duhet të përmenden këtu në veçanti janë MI MBPZHR, që e mbështet MBPZHR-në pjesërisht si vazhdim i AMPK, Projekti për Menaxhim të Qëndrueshëm të Pyjeve dhe Projekti i FAO-së i Sistemit Informativ për Resurse të Tokës.

Komiteti Drejtues i Projektit është takuar me 12 Mars 2007 i kryesuar nga z. Afrim Frrokaj, Udhëheqës i Dept. për Zhvillim Rural i MBPZHR-së. Pastaj, z. Përparim Ameti, Kryeshef Ekzekutiv i AKK i është dëshiruar mirëseardhje si anëtar i ri në KD.